عود یا بازگشت به مصرف چیست و بعد از آن چه باید کرد؟
عود یا بازگشت به مصرف چرا اتفاق میافتد؟ با عوامل محرک، نحوه برخورد خانواده، اهمیت ارزیابی مجدد و روشهای کاهش خطر عود آشنا شوید.
یکی از نگرانیهای رایج افراد و خانوادهها بعد از شروع درمان اعتیاد، احتمال بازگشت به مصرف یا عود است.
اگر فرد بعد از یک دوره قطع یا کاهش مصرف دوباره ماده مصرف کند، اولین واکنش خانواده ممکن است این باشد: «پس همه درمان بیفایده بود.»
اما از نظر علمی، بازگشت به مصرف الزاماً به معنی شکست کامل درمان نیست. ممکن است نشان دهد که شرایط فرد، محرکها یا برنامه درمانی او دوباره باید بررسی شوند. NIDA نیز توصیه میکند در صورت بازگشت به مصرف، برنامه درمان از سر گرفته یا متناسب با شرایط فرد اصلاح شود.
عود یعنی چه؟
به زبان ساده، عود به بازگشت فرد به مصرف پس از یک دوره کاهش یا قطع مصرف گفته میشود.
اما همیشه همه بازگشتها شبیه هم نیستند. برای مثال، یک بار مصرف بعد از مدت طولانی با بازگشت کامل به الگوی قبلی مصرف یکسان نیست. در هر دو حالت بهتر است اتفاق رخداده جدی گرفته شود، اما ارزیابی دقیقتر میتواند مشخص کند که چه تغییری در برنامه لازم است.
هدف این نیست که مسئله کوچک شمرده شود؛ هدف این است که بهجای واکنش صفر و صدی، از اتفاق رخداده برای اصلاح درمان استفاده شود.
چرا ممکن است فرد دوباره مصرف کند؟
عوامل مختلفی میتوانند خطر بازگشت به مصرف را افزایش دهند. NIDA از استرس و نشانههای مرتبط با مصرف قبلی مانند افراد، مکانها، اشیا یا حالات روحی بهعنوان محرکهای مهم بازگشت به مصرف یاد میکند.
برخی موقعیتهای رایج میتوانند شامل این موارد باشند:
- قرارگرفتن دوباره در محیطهای مصرف
- دیدن دوستان یا افرادی که با مصرف گذشته مرتبط بودهاند
- استرس شدید
- مشکلات خانوادگی
- احساس تنهایی
- میل شدید به مصرف
- مشکلات روانشناختی درماننشده
- قطع زودهنگام درمان
- نداشتن برنامه برای موقعیتهای پرخطر
دلیل بازگشت برای هر شخص متفاوت است. به همین دلیل پیدا کردن «عامل عود» اهمیت بیشتری از سرزنش فرد دارد.
آیا عود یعنی فرد نمیتواند درمان شود؟
خیر. درمان اختلال مصرف مواد در بعضی افراد میتواند روندی طولانیمدت باشد و به ارزیابی و تغییر برنامه در طول مسیر نیاز داشته باشد. NIDA اختلالات مصرف مواد را با برخی بیماریهای مزمن مقایسه میکند که در آنها بازگشت علائم ممکن است رخ دهد و نیازمند تغییر یا ازسرگیری درمان باشد.
این موضوع به معنی بیاهمیتبودن عود نیست. برعکس، عود باید بهعنوان یک علامت مهم برای بررسی مجدد شرایط دیده شود.
بعد از بازگشت به مصرف چه کار کنیم؟
۱. مسئله را پنهان نکنید
اگر فرد در برنامه درمانی قرار دارد، بهتر است بازگشت به مصرف را با تیم درمان مطرح کند. پنهانکردن آن ممکن است باعث شود برنامه درمان براساس اطلاعات ناقص ادامه پیدا کند.
۲. مشخص کنید قبل از مصرف چه اتفاقی افتاد
سؤالهای مهم اینها هستند: فرد کجا بود؟ با چه کسی بود؟ چه احساسی داشت؟ آیا میل به مصرف از قبل بیشتر شده بود؟ آیا برنامه درمان یا جلسات را قطع کرده بود؟ آیا اتفاق استرسزایی افتاده بود؟
این اطلاعات میتوانند به شناسایی موقعیتهای پرخطر کمک کنند.
۳. برنامه درمان را دوباره ارزیابی کنید
ممکن است لازم باشد شدت درمان، نوع حمایت، جلسات مشاوره یا سایر بخشهای برنامه دوباره بررسی شوند. NIDA تأکید میکند که برنامه درمان باید در طول زمان براساس تغییر نیازهای فرد ارزیابی و در صورت نیاز اصلاح شود.
۴. با جمله «همهچیز خراب شد» برخورد نکنید
تفکر صفر و صدی میتواند شرایط را بدتر کند. اگر فرد بعد از چند ماه دوباره مصرف کرده، این به معنی پاکشدن همه پیشرفتهای قبلی نیست. مهم این است که بازگشت کوتاهمدت به یک بازگشت طولانی به الگوی قبلی تبدیل نشود و فرد دوباره به مسیر درمان متصل شود.
چرا عود در بعضی مواد میتواند خطرناک باشد؟
یک نکته مهم این است که پس از مدتی قطع مصرف، تحمل بدن نسبت به بعضی مواد ممکن است کاهش پیدا کند. اگر فرد بعد از این دوره مقدار قبلی را دوباره مصرف کند، خطر مسمومیت یا اوردوز میتواند افزایش پیدا کند. NIDA بهطور مشخص درباره این خطر پس از بازگشت به مصرف هشدار میدهد.
به همین دلیل بازگشت به مصرف نباید صرفاً یک موضوع رفتاری یا خانوادگی تلقی شود و در بعضی شرایط میتواند یک مسئله پزشکی جدی باشد.
خانواده بعد از عود چگونه برخورد کند؟
دو واکنش افراطی معمولاً مناسب نیستند: واکنش اول: «هیچی نشده، مهم نیست.» — واکنش دوم: «همهچیز تمام شد و دیگر درمان فایده ندارد.»
رویکرد مناسبتر این است که اتفاق جدی گرفته شود و در عین حال تمرکز روی قدم بعدی باقی بماند. خانواده میتواند بگوید: «اتفاقی افتاده که باید بررسیش کنیم. بهتره با تیم درمان صحبت کنیم و ببینیم چه چیزی باید تغییر کنه.»
این رویکرد مسئولیت فرد را حذف نمیکند، اما گفتگو را از سرزنش صرف به حل مسئله نزدیک میکند.
آیا میتوان از عود پیشگیری کرد؟
هیچ برنامهای نمیتواند تضمین کند که بازگشت به مصرف هرگز اتفاق نمیافتد، اما درمان میتواند روی کاهش خطر آن کار کند. درمانهای رفتاری میتوانند به افراد کمک کنند موقعیتهای پراسترس و محرکهای مرتبط با مصرف را بهتر مدیریت کنند.
بخشهایی از برنامه پیشگیری از عود ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- شناسایی محرکها
- برنامهریزی برای موقعیتهای پرخطر
- یادگیری راههای مدیریت میل به مصرف
- پیگیری منظم
- توجه به سلامت روان
- ایجاد تغییر در محیط و روابط پرخطر
- استفاده از حمایت خانواده در صورت مناسببودن
چه زمانی دوباره به کلینیک مراجعه کنیم؟
بهتر است برای مراجعه مجدد منتظر نمانید تا مصرف دوباره به شرایط قبلی برگردد.
اگر فرد دوباره شروع به مصرف کرده، میل شدید به مصرف پیدا کرده، جلسات درمان را رها کرده، دوباره در محیطهای پرخطر قرار گرفته یا احساس میکند کنترل شرایط برایش دشوار شده، ارزیابی مجدد میتواند قدم مناسبی باشد.
دریافت اطلاعات درباره ادامه درمان در مشهد
اگر خودتان یا یکی از اعضای خانواده بعد از یک دوره درمان با بازگشت به مصرف مواجه شدهاید، میتوانید برای دریافت اطلاعات درباره ارزیابی مجدد با کلینیک تماس بگیرید.
منابع علمی
- National Institute on Drug Abuse، Treatment and Recovery.
- National Institute on Drug Abuse، Principles of Effective Treatment.