خانواده چگونه به فرد درگیر مصرف مواد کمک کند؟
نحوه برخورد خانواده با فرد درگیر مصرف مواد، چگونگی صحبت درباره درمان، تعیین مرزها و زمان مناسب برای دریافت مشاوره تخصصی را بخوانید.
وقتی یکی از اعضای خانواده درگیر مصرف مواد میشود، معمولاً فقط خود او تحت تأثیر قرار نمیگیرد. نگرانی، بحث، بیاعتمادی، مشکلات مالی و سردرگمی درباره اینکه «چه کاری باید انجام دهیم؟» میتواند کل خانواده را درگیر کند.
یکی از سختترین بخشها این است که خانواده نمیداند باید سختگیری کند، سکوت کند، تهدید کند یا فرد را برای درمان متقاعد کند.
پاسخ سادهای که برای همه خانوادهها مناسب باشد وجود ندارد، اما چند اصل میتواند کمک کند تا برخورد خانواده از حالت واکنشی خارج شود و به سمت کمک مؤثرتر برای شروع درمان برود.
اعتیاد را فقط بهعنوان «ضعف اراده» نبینید
اختلالات مصرف مواد مشکلات سلامت پیچیدهای هستند که عوامل زیستی، روانی، اجتماعی و محیطی میتوانند در ایجاد و ادامه آنها نقش داشته باشند. سازمان جهانی بهداشت نیز بر همین نگاه سلامتمحور تأکید میکند.
این نگاه به معنی نادیدهگرفتن مسئولیت فرد نیست. اما اگر خانواده مسئله را فقط به «بیارادگی» یا «لجبازی» تقلیل دهد، احتمالاً گفتگو سریعتر به دعوا، تحقیر و دفاع متقابل تبدیل میشود.
هدف بهتر این است: مسئله را جدی بگیریم، اما فرد را تحقیر نکنیم.
چه زمانی درباره درمان صحبت کنیم؟
زمان گفتگو مهم است. معمولاً صحبتکردن در زمانی که فرد تحت تأثیر ماده است، بسیار عصبانی است یا یک درگیری خانوادگی در جریان است، انتخاب مناسبی برای یک گفتگوی سازنده نیست.
بهتر است زمانی انتخاب شود که شرایط نسبتاً آرامتر است. گفتگو را میتوان با یک مشاهده مشخص شروع کرد.
مثلاً بهجای: «تو زندگی همه ما را نابود کردی.»
میتوان گفت: «چند وقته مصرفت بیشتر شده و روی کار و حال خودت تأثیر گذاشته. من نگرانتم و فکر میکنم بهتره درباره گرفتن کمک تخصصی صحبت کنیم.»
هدف از گفتگو، بردن یک بحث نیست. هدف این است که احتمال پذیرش کمک بیشتر شود.
از تهدیدهای مداوم و تحقیر دوری کنید
برچسبزدن، سرزنش دائمی یا یادآوری مکرر اشتباهات گذشته معمولاً فضای امنی برای گفتگو ایجاد نمیکند.
در عین حال، حمایت به معنی پذیرش هر رفتاری هم نیست. خانواده میتواند همزمان دو پیام داشته باشد:
«میخواهم برای درمانت کمک کنم.» و «بعضی رفتارها و پیامدهای مصرف را نمیتوانیم نادیده بگیریم.»
این مرزبندی میتواند درباره پول، خشونت، مصرف در خانه، رانندگی یا رفتارهایی باشد که امنیت دیگران را تحت تأثیر قرار میدهند.
آیا خانواده باید مشکلات ناشی از مصرف را دائماً جبران کند؟
کمککردن با حذف تمام پیامدهای مصرف یکی نیست. اگر خانواده دائماً بدهیها، غیبتها، مشکلات کاری یا سایر پیامدهای رفتار فرد را بدون هیچ محدودیتی پوشش دهد، ممکن است ناخواسته ادامه همان الگو را آسانتر کند.
مرزها باید روشن، قابل اجرا و متناسب با شرایط خانواده باشند. اگر شرایط پیچیده است، مشورت با روانشناس یا درمانگر آشنا با اختلالات مصرف مواد میتواند برای تعیین این مرزها مفید باشد.
آیا خانواده میتواند بدون حضور فرد مشاوره بگیرد؟
بله، خانواده میتواند خودش برای دریافت اطلاعات و راهنمایی اولیه اقدام کند. لازم نیست صبر کنید تا فرد حتماً بگوید: «من آماده درمانم.»
اعضای خانواده میتوانند درباره مواردی مثل اینها مشورت بگیرند:
- چگونه موضوع درمان را مطرح کنیم؟
- چگونه مرزهای مناسبی ایجاد کنیم؟
- با انکار مشکل چه کنیم؟
- در شرایط بحرانی چه اقدامی لازم است؟
- چه گزینههای درمانی وجود دارد؟
- اگر فرد قبلاً درمان را رها کرده، قدم بعدی چیست؟
SAMHSA تأکید میکند که حمایت خانواده و در صورت مناسببودن مشاوره یا درمان خانوادگی میتواند بخشی از مسیر درمان و بهبودی باشد.
انتظار نداشته باشید یک گفتگو همهچیز را حل کند
ممکن است فرد در اولین گفتگو مشکل را انکار کند یا درمان را نپذیرد. این اتفاق لزوماً به این معنی نیست که گفتگو بیفایده بوده است.
در بسیاری از موارد تغییر تصمیم یک فرایند است. خانواده میتواند اطلاعات درمان را در دسترس قرار دهد و بدون تبدیل هر روز به بحث درباره مصرف، موضع خودش را روشن نگه دارد.
جملهای مثل این ممکن است بهتر از ساعتها بحث باشد: «هر وقت تصمیم گرفتی درباره درمان اطلاعات بگیری، من برای همراهی آمادهام.»
خانواده باید مراقب خودش هم باشد
زندگی در کنار فردی که مصرف مواد دارد میتواند فشار روانی زیادی ایجاد کند. اعضای خانواده ممکن است بهمرور تمام وقت و انرژی خود را صرف کنترل فرد کنند و خواب، سلامت، کار یا روابط دیگر خودشان آسیب ببیند.
کمک حرفهای فقط برای فرد مصرفکننده نیست. خانواده نیز ممکن است به مشاوره، آموزش و حمایت نیاز داشته باشد.
SAMHSA به اهمیت حمایت از کل خانواده و استفاده از مشاوره و حمایت خانوادگی در مواجهه با اختلالات مصرف مواد اشاره میکند.
اگر فرد قبول کرد برای درمان مراجعه کند چه کنیم؟
اگر فرد آمادگی اولیه نشان داد، بهتر است فاصله بین تصمیم و اقدام تا حد ممکن کوتاه باشد.
میتوانید:
- اطلاعات یک مرکز معتبر را آماده داشته باشید.
- برای گرفتن وقت تماس بگیرید.
- در صورت تمایل فرد، همراه او بروید.
- درباره مسیر درمان سؤال کنید.
- از پزشک یا درمانگر بخواهید نقش خانواده را توضیح دهد.
درمان باید متناسب با نیازهای هر فرد طراحی شود و ممکن است در طول زمان نیاز به بازبینی داشته باشد.
چه چیزهایی را بهتر است نگوییم؟
عبارتهایی مانند: «اگر واقعاً بخواهی همین امروز برای همیشه کنار میگذاری.» — «تو فقط اراده نداری.» — «دیگه هیچ امیدی بهت نیست.» — «این آخرین فرصت زندگیته.»
معمولاً مسئلهای پیچیده را بیش از حد ساده میکنند. میتوان بهجای آن گفت:
- «من نگران شرایطت هستم.»
- «فکر میکنم نیاز داریم از یک متخصص کمک بگیریم.»
- «اگر آماده باشی، برای پیدا کردن مسیر درمان همراهت هستم.»
مشاوره خانواده برای اعتیاد در مشهد
اگر یکی از اعضای خانواده شما درگیر مصرف مواد است و هنوز نمیدانید چطور موضوع درمان را مطرح کنید، میتوانید برای گرفتن اطلاعات اولیه با کلینیک تماس بگیرید.
منابع علمی
- SAMHSA، منابع حمایت خانواده در اختلالات مصرف مواد.
- World Health Organization، اختلالات مصرف مواد بهعنوان مشکلات پیچیده سلامت.
- National Institute on Drug Abuse، اصول درمان مؤثر و نقش حمایت خانواده.